Wpisz swój adres e-mail, a będziesz dostawać "co nowego w prawosocjalne.pl"

Strona główna »Problemy społeczne i praca socjalna »Artykuły » Uwarunkowania demograficzne i edukacyjne sytuacji na polskim rynku pracy w latach 1990-2013 cz. I

Uwarunkowania demograficzne i edukacyjne sytuacji na polskim rynku pracy w latach 1990-2013 cz. I

Katarzyna Sipurzyńska-Rudnicka|
2015-03-25 13:51:40

Źródło: Współczesny rynek pracy. Zatrudnienie i bezrobocie w XXI wieku, Pod redakcją Marty Makuch, Wrocław 2014

 

[…]

Wprowadzenie

Złożoność rynku pracy jest wynikiem oddziaływania wielu różnorodnych czynników określających podaż pracy oraz popyt na pracę. Wzajemne relacje ilościowo-strukturalne pomiędzy podażową i popytową stroną rynku pracy przesądzają z kolei o charakterze ogólnej sytuacji na rynku pracy i w poszczególnych jego segmentach, którą wyrażać może stan równowagi (pełnego zatrudnienia), nadwyżki podaży pracy (bezrobocia) lub też deficytu siły roboczej.

Dynamiczne zmiany na rynku pracy w Polsce po 1989 roku, w tym pojawienie się i rozwój zjawiska bezrobocia, wynikały głównie z czynników popytowych (tj. określających wielkość i strukturę zapotrzebowania pracodawców na siłę roboczą), towarzyszących transformacji gospodarczej, w tym przekształceniom w strukturze własnościowej i branżowej, racjonalizacji zatrudnienia, napływowi zagranicznych inwestycji, zmianom techniczno-technologicznym, otwarciu gospodarki na świat. W badanym okresie obserwowano też istotne zmiany po stronie podażowej rynku pracy, wpływające na rozmiary i strukturę zasobów pracy (siły roboczej) możliwych do wykorzystania w procesach gospodarczych. Wynikały one z oddziaływania głównie czynników demograficznych oraz edukacyjnych, takich jak ruch naturalny ludności, przekształcenia w strukturze ludności według wieku ekonomicznego, procesy migracyjne, czy też zmiany w strukturze kształcenia. Rozważania w niniejszym opracowaniu koncentrują się na analizie wyróżnionej grupy czynników podażowych oraz określeniu ich wpływu na sytuację na rynku pracy, w tym na rozmiary i strukturę zasobów pracy, w dotychczasowym okresie przemian lat 1990-2013.

 

Uwarunkowania demograficzne

W grupie uwarunkowań demograficznych do najważniejszych czynników wywierających wpływ na sytuację na polskim rynku pracy zaliczyć należy:

•   zmiany w strukturze ogółu ludności według ekonomicznych grup wieku,

•   zmiany strukturalne w grupie ludności w wieku produkcyjnym,

•   migracje ludności (zewnętrzne oraz wewnętrzne),

•   prognozy dotyczące rozmiarów ludności w wieku produkcyjnym.

W 2013 roku ogólna liczba ludności Polski wynosiła 38 mln 496 tys. osób, z czego 18,2% stanowiła ludność w wieku przedprodukcyjnym, 63,6% ludność w wieku produkcyjnym oraz 18,2% ludność w wieku poprodukcyjnym (tabela 1). Stan i struktura ludności według wieku ekonomicznego były rezultatem dynamicznych przemian demograficznych, zachodzących w poprzednich dekadach, w tym przede wszystkim trwającej od początku lat 90. głębokiej depresji urodzeniowej (w latach 1990-2012 współczynnik dzietności kobiet obniżył się z 1,99 do 1,3). To głównie z powodu tego czynnika w latach 1990-2013 liczba dzieci i młodzieży zmniejszyła się o blisko 4 mln (z 11 mln do 7 mln), zaś odsetek tej populacji obniżył o blisko 11 punktów procentowych (z 29% do 18,2%).

Innego typu zmiany dotyczyły ludności w wieku produkcyjnym. W latach 1990-2013 ta grupa wiekowa objęła osoby urodzone podczas dwóch ostatnich wyżów demograficznych, tj. pokolenie urodzone w latach 50-tych oraz dzieci urodzone w latach 70 i 80. W wyniku osiągania wieku produkcyjnego przez roczniki z przełomu lat 70 i 80, w rozpatrywanym czasie nastąpił wyraźny wzrost zarówno ogólnej liczby osób w wieku produkcyjnym, bowiem o 2,6 mln (tj. z 22,1 mln w 1990 roku do 24,8 mln w roku 2010), jak i udziału tej grupy w ogólnej liczbie ludności kraju (z 58,2% w 1990 roku do 64,4% w 2010 roku) (tabela 1). Zmiany demograficzne zbiegły się z okresem pojawienia się i szybkiego narastania w warunkach transformacji gospodarczej zjawiska bezrobocia. W tej sytuacji stały się one zatem czynnikiem komplikującym i tak już złożoną sytuację na polskim rynku pracy, zwłaszcza w sferze działań na rzecz zmniejszania rozmiarów bezrobocia.

 

Tabela 1. Struktura ludności Polski według ekonomicznych grup wieku w latach 1990-2013

Rok

Ludność

ogółem

w tym w wieku

grupy wieku

przedprodukcyjnym (0-17)

produkcyjnym (18-59/64)

poprodukcyjnym (60/65+)

(0-17)

(18-59/64)

(60/65+)

liczba osób w tys.

w % ogólnej liczby ludności

1990

38073,0

11043,0

22146,0

4884,0

29,0

58,2

12,8

1995

38609,4

10644,8

22647,4

5317,2

27,6

58,7

13,8

2000

38253,9

9332,9

23261,0

5660,0

24,4

60,8

14,8

2005

38157,0

7863,8

24405,0

5888,2

20,6

64,0

15,4

2010

38529,9

7243,2

24831,0

6455,6

18,8

64,4

16,8

2012

38533,3

7066,8

24605,5

6861,0

18,3

63,9

17,8

2013

38496,0

7002,0

24480,0

7014,0

18,2

63,6

18,2

 

Źródło: Bank Danych Lokalnych GUS, http://stat.gov.pl/bdl/ [dostęp 14.04.2014]. Podstawowe informacje o rozwoju demograficznym Polski do 2013 r. Notatka informacyjna, GUS, 2014, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/podstawowe-informacje-o-rozwoju-demograficznym-polski-do-2013-roku-,12,4.html [dostęp 29.05.2014].

 

Zmiany w grupie wieku produkcyjnego objęły nie tylko wzrost ogólnych rozmiarów tych zasobów, ale także zmiany w relacjach ilościowych między ludnością w wieku produkcyjnym mobilnym (18-44 lat), a ludnością w wieku produkcyjnym niemobilnym (45-59/64 lat). Należy zauważyć, że wzrost ogólnej liczby ludności w wieku zdolności do pracy, obserwowany w latach 1990-2010, dotyczył głównie przyrostu populacji osób w wieku niemobilnym powodowanego przesuwaniem się do starszych grup wieku produkcyjnego roczników pochodzących z potężnego wyżu demograficznego lat 50. Zasoby ludzkie w wieku 45-59/64 lat zwiększyły się bowiem w tym okresie o 2,5 mln osób (z 6,9 mln w 1990 roku do 9,4 mln w 2010 roku), zaś ich udział w ogólnej liczbie ludności w wieku produkcyjnym podniósł się z 31,1% do 37,9% (tabela 2). W tym samym okresie przyrost ludności w wieku mobilnym był niewielki i wyniósł ok. 170 tys. osób, zaś udział tej grupy w ogólnej liczbie ludności w wieku produkcyjnym zmniejszył się z 68,9% do 62,1%. Opisane zmiany wskazują na postępujący proces starzenia się krajowych zasobów pracy i stanowią określone wyzwania przed różnymi politykami szczegółowymi powiązanymi z rynkiem pracy. Dotyczy to zwłaszcza polityki rynku pracy (m.in. w zakresie profilowania programów zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu pod kątem potrzeb osób 50+), polityki edukacyjnej (m.in. w zakresie rozwoju różnych form kształcenia ustawicznego, rozwijających i uzupełniających kwalifikacje coraz starszych pracobiorców) oraz polityki zabezpieczenia społecznego (m.in. w zakresie dostosowania do zmian demograficznych rozwiązań w zakresie ubezpieczeń emerytalno-rentowych oraz ochrony zdrowia).

 

Tabela 2. Struktura wiekowa ludności w wieku produkcyjnym w Polsce w latach 1990-2013*

Rok

Ludności w wieku produkcyjnym ogółem

w tym w wieku

Ludność w wieku produkcyjnym

Ludność w wieku produkcyjnym

mobilnym (18-44)

niemobilnym (45-59/64)

mobilnym (18-44)

niemobilnym (45-59/64)

mobilnym (18-44)

niemobilnym (45-59/64)

liczba osób (w tys.)

udział w ogólnej liczbie ludności (w %)

udział w ogólnej liczbie ludności w wieku produkcyjnym (w %)

1990

22146

15255

6890

40,1

18,1

68,9

31,1

2000

23261

15218

8043

39,8

21,0

65,4

34,6

2010

24831

15424

9407

40,0

24,4

62,1

37,9

2012

24606

15397

9209

40,0

23,9

62,6

37,4

2013

24480

15351

9129

39,9

23,7

62,7

37,3

 

* dla 2013 roku – szacunek

Źródło: Podstawowe informacje o rozwoju demograficznym…, op.cit, s. 14; Bank Danych Lokalnych…, op.cit.

 

Istotnym czynnikiem wpływającym na sytuację na polskim rynku pracy są migracje ludności, zarówno zagraniczne, jak i wewnątrzkrajowe. W całym okresie powojennym odnotowywano w Polsce ujemne saldo migracji zagranicznych definitywnych (na pobyt stały). Proces ten, obok ubytku naturalnego ludności, należał do najważniejszych czynników przyczyniających się do spadku ogólnej liczby ludności kraju[1]. Tylko w latach 1999-2012 z powodu ruchów migracyjnych zagranicznych na pobyt stały ubyło w kraju ponad 190 tys. ludności (przy ogólnej liczbie wymeldowań wynoszącej 348 tys. oraz liczbie zameldowań wynoszącej 158 tys.) (tabela 3). Należy podkreślić, że zdecydowana większość emigrantów na pobyt stały, bowiem ok. 80%, to ludność w wieku produkcyjnym. Po przystąpieniu Polski do UE, tj. w latach 2005-2012, z Polski odpłynęło na stałe blisko 100 tys. osób w tej kategorii wiekowej.

W okresie członkostwa Polski w Unii Europejskiej (UE) obserwowane były znaczne rozmiary emigracji czasowej. Po etapie dynamicznego wzrostu tej emigracji w latach 2004-2007, w następnych latach (2008-2012) liczba Polaków przebywających czasowo za granicą ustabilizowała się na wysokim poziomie, bowiem od 2,0 do 2,2 mln osób (według stanu w końcu każdego roku) (tabela 3). Większość tych osób (85% w 2012 roku) przebywała w krajach europejskich, w tym głównie w Wielkiej Brytanii, Niemczech oraz Irlandii (tabela 4).

 

Tabela 3. Migracje zagraniczne na pobyt stały oraz emigracja zagraniczna na pobyt czasowy w Polsce w latach 1990-2012

Rok

Migracje zagraniczne na pobyt stały

Emigracja z Polski na pobyt czasowy (w tys.)

zameldowania na pobyt stały (imigracja)

wymeldowania z pobytu stałego (emigracja)

Saldo migracji*

Liczba osób ogółem

w tym w wieku produkcyjnym

(w %)

Liczba osób ogółem

w tym w wieku produkcyjnym

(w %)

ludność ogółem

ludność w wieku produkcyjnym

1999

7525

-

21536

-

-14011

-

-

2000

7331

-

26999

-

-19668

-

-

2001

6625

-

23368

-

-16743

-

-

2002

6587

-

24532

-

-17945

-

786 (wg NSP)

2003

7048

-

20813

-

-13765

-

-

2004

9495

-

18877

-

-9382

-

1000

2005

9364

68,3

22242

83,6

-12878

-12201

1450

2006

10802

77,5

46936

85,8

-36134

-31889

1950

2007

14995

79,4

35480

84,2

-20485

-17972

2270

2008

15275

73,2

30140

81,7

-14865

-13457

2210

2009

17424

68,6

18620

78,6

-1196

-2669

2100

2010

15246

60,2

17360

78,8

-2114

-4507

2000

2011

15524

55,6

19858

76,9

-4334

-6634

2060

2012

14583

53,1

21200

76,3

-6617

-8447

2130

1999-2012

157824

-

347961

-

-190137

-

-

 

*różnica między liczbą zameldowań i wymeldowań

Źródło: Podstawowe informacje o rozwoju demograficznym…, op.cit., s. 18; Bank Danych Lokalnych…, op.cit.; Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004-2012, GUS, Warszawa 2013,s. 3, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/migracje-ludnosci/informacja-o-rozmiarach-i-kierunkach-emigracji-z-polski-w-latach-20042012,2,6.html [dostęp 24.04.2014].

 

Wyniki ostatniego spisu powszechnego z 2011 roku wskazują, że zdecydowana większość polskich emigrantów, bowiem 73% ogółu, wyjechała za granicę w związku z pracą, przy czym różne były tego przyczyny[2]. W przypadku 1/3 osób w tej grupie głównym powodem wyjazdu były wyższe zarobki w innych krajach. Dla 31% badanych przyczyną emigracji były trudności w znalezieniu pracy w kraju, a dla

 

Tabela 4. Emigranci czasowi z Polski w krajach europejskich w 2012 roku

kraj

Liczba emigrantów

w tys.

w %

Austria

28

1,3

Belgia

48

2,3

Cypr

2

0,1

Dania

23

1,1

Finlandia

2

0,1

Francja

63

3,0

Grecja

14

0,7

Holandia

97

4,5

Hiszpania

37

1,7

Irlandia

118

5,5

Niemcy

500

23,5

Portugalia

1

0,05

Czechy

8

0,4

Szwecja

38

1,8

Wielka Brytania

637

30

Włochy

97

4,5

Norwegia

65

3,1

Europa

1816

85

Ogółem

2130

100

 

Źródło: Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji…, op.cit., s. 3.

 

3% większe możliwości rozwoju zawodowego za granicą. Inne przyczyny związane z pracą (np. ciekawa oferta pracy za granicą, oddelegowanie przez pracodawcę, prowadzenie działalności gospodarczej za granicą, praca w kraju niezgodna z kwalifikacjami) miały mniejsze znaczenie[3]. Należy też podkreślić, że większość czasowych emigrantów z Polski to emigranci długookresowi, tj. przebywający za granicą 12 miesięcy lub dłużej.

W badanym okresie znaczące rozmiary przybrały też migracje na pobyt stały między regionami wewnątrz kraju. Ludność w wieku produkcyjnym przemieszczała się głównie z Polski wschodniej do Polski centralnej i zachodniej. Na przestrzeni lat 2005-2012 obserwowany był systematyczny ubytek tej ludności w województwach południowo-wschodnich (lubelskim, podkarpackim oraz świętokrzyskim) oraz północno-wschodnich (warmińsko-mazurskim oraz podlaskim), a także w województwach łódzkim, śląskim, lubuskim, zachodniopomorskim, opolskim, kujawsko-pomorskim (tabela 5). Podstawowe zasoby siły roboczej najbardziej skurczyły się w tym czasie w województwie lubelskim, bowiem o 31 tys. osób. Na migracjach wewnętrznych najbardziej zyskało silne ekonomicznie województwo mazowieckie, w którym ogólna liczba ludności w wieku zdolności do pracy wzrosła o blisko 90 tys. Dodatnie saldo migracji odnotowano też w województwach: wielkopolskim, dolnośląskim, pomorskim i małopolskim. Do zmiany miejsca zamieszkania skłaniały przede czynniki związane z rynkiem pracy, takie jak poszukiwanie pracy, wyższych wynagrodzeń czy też lepszych możliwości rozwoju zawodowego[4].

 

Tabela 5. Saldo migracji międzywojewódzkich na pobyt stały ludności w wieku produkcyjnym w Polsce w latach 2005-2012

Województwo

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

ogółem

w latach 2005-2012

saldo migracji ludności w wieku produkcyjnym

łódzkie

-1288

-1420

-1283

-1031

-1084

-1448

-1577

-1410

-10541

mazowieckie

11722

13139

12338

9087

9486

10563

11642

10705

88682

małopolskie

2570

2679

2864

2365

2991

3103

3159

2766

22497

śląskie

-2678

-2958

-3036

-2427

-2429

-2569

-2935

-2522

-21554

lubelskie

-3853

-4161

-4114

-3326

-3522

-3939

-4136

-4148

-31199

podkarpackie

-1827

-1770

-2048

-1386

-1782

-1826

-2079

-1830

-14548

podlaskie

-1524

-1697

-1773

-1208

-1485

-1430

-1637

-1505

-12259

świętokrzyskie

-1930

-2403

-2253

-1731

-1897

-2197

-2081

-1942

-16434

lubuskie

-366

-462

-436

-249

-427

-511

-621

-473

-3545

wielkopolskie

1979

1829

2429

1510

1420

1273

1437

1113

12990

zachodnio­pomorskie

-694

-892

-1081

-826

-767

-800

-813

-810

-6683

dolnośląskie

-315

715

637

729

1169

1613

1602

1786

7936

opolskie

-572

-728

-685

-403

-556

-630

-588

-445

-4607

kujawsko-pomorskie

-1230

-1378

-1282

-928

-1088

-1246

-1178

-1227

-9557

pomorskie

1789

1848

2071

1722

2046

2231

2199

2044

15950

warmińsko-mazurskie

-1783

-2341

-2348

-1898

-2075

-2187

-2394

-2102

-17128

 

Źródło: Bank Danych Lokalnych…, op.cit.

 

Analiza procesów demograficznych przewidywanych do 2035 roku wskazuje, że w najbliższych dekadach należy się spodziewać istotnych zmian w rozmiarach populacji osób w wieku produkcyjnym, a także dalszych zmian w wewnętrznej strukturze wiekowej tej grupy, tj. w proporcjach między ludnością w wieku mobilnym i niemobilnym. W prognozowanym okresie spodziewany jest sukcesywny, wyraźny ubytek ludności w wieku zdolności do pracy. W dekadzie lat 2010-2020 szacowany jest on na ok. 2 mln osób, zaś w piętnastoleciu 2020-2035 na kolejne 1,8 mln osób (tabela 6). Największy ubytek zasobów pracy, wynoszący 1,2 mln osób, przewidywany jest na lata 2015-2020. Jak nietrudno obliczyć, ogólna liczba ludności w wieku produkcyjnym będzie w 2035 roku mniejsza o blisko 4 mln w porównaniu z 2010 r. W analizowanym porównaniu czasowym zmniejszy się też wyraźnie, bowiem o 6,9 punktów procentowych, udział tej populacji w ogólnej liczbie ludności kraju, tj. z 64,5% do 57,6%.

 

Tabela 6. Prognoza ludności w wieku produkcyjnym w Polsce do 2035 roku

Grupy wiekowe ludności

2010

2015

2020

2025

2030

2035

liczba osób (w tys.)

18-59/64

24571

23718

22503

21625

21254

20739

18-44

15294

15005

14072

12823

11624

10834

45-59/64

9277

8713

8431

8802

9630

9905

zmiana w stosunku do okresu poprzedniego (w tys.)

18-59/64

-

-852,8

-1215,2

-877,6

-370,6

-515,0

18-44

-

-288,7

-933,0

-1249,5

-1198,4

-789,9

45-59/64

-

-564,1

-282,1

371,9

827,8

274,9

udział w ogólnej liczbie ludności kraju (w %)

18-59/64

64,5

62,4

59,5

57,8

57,8

57,6

18-44

40,2

39,5

37,2

34,3

31,6

30,1

45-59/64

24,3

22,9

22,3

23,5

26,2

27,5

udział w ogólnej liczbie ludności w wieku produkcyjnym (18-59/64lat) (w %)

18-44

62,2

63,3

62,5

59,3

54,7

52,2

45-59/64

37,8

36,7

37,5

40,7

45,3

47,8

 

Źródło: Prognoza ludności na lata 2008-2035, GUS, Warszawa 2009, s. 234.

 

Analiza przewidywanych zmian wewnętrznej struktury zbiorowości osób w wieku zdolności do pracy wskazuje na dalszy, zaawansowany proces starzenia się zasobów pracy. Szacuje się, że w latach 2010-2035 populacja ludności w wieku mobilnym (18-44 lat) zmniejszy się o ok. 4,5 mln osób, a jej udział w ogólnych zasobach pracy obniży się o 10 punktów procentowych, tj. z 62,2% do 52,2%. W tym samym czasie udział w tej strukturze starszych generacji wiekowych (45-59/64 lat) wzrośnie z 37,8% do 47,8%. W przeciwieństwie jednak do zasobów pracy w wieku mobilnym, których rozmiary zmniejszać się będą systematycznie w całym badanym okresie, liczba ludności w wieku niemobilnym w początkowym okresie prognostycznym obniży się (w latach 2010-2020), a następnie (tj. w latach 2020-2035) będzie wzrastać. Ostatecznie zasoby te w 2035 roku będą o 600 tys. większe w porównaniu ze stanem w roku 2010.

 


[1] Podstawowe informacje o rozwoju demograficznym…, op.cit., s. 2.

[2] Por. Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji…op.cit., s. 4.

 

[3] Ibidem, s. 4.

 

[4] Przeprowadzamy się za pracą, lepszymi zarobkami i perspektywami, http://praca.wp.pl/title,Przeprowadzamy-sie-za-praca-lepszymi-zarobkami-i-perspektywami,wid,16439999,wiadomosc.html [dostęp 28.02.2014].



Do tego artykułu nie ma jeszcze uwag.

Dodaj uwagę do artykułu

Powrót do poprzedniej strony
Korzystamy z plików cookies w celu sprawnej realizacji usług i poprawnego działania strony.
Możesz określić sposób przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce. Więcej informacji znajdziesz tutaj »
X