Wpisz swój adres e-mail, a będziesz dostawać "co nowego w prawosocjalne.pl"

Strona główna »Problemy społeczne i praca socjalna »Artykuły » Zmiany w szkolnictwie wyższym w Polsce i ich wpływ na sytuację osób z wyższym wykształceniem na rynku pracy cz. I

Zmiany w szkolnictwie wyższym w Polsce i ich wpływ na sytuację osób z wyższym wykształceniem na rynku pracy cz. I

Karina Kaczmarczyk|
2015-04-10 10:00:05

Źródło: Współczesny rynek pracy. Zatrudnienie i bezrobocie w XXI wieku, Pod redakcją Marty Makuch, Wrocław 2014

 

[…]

Wprowadzenie

Proces transformacji ustrojowej, podjęty w Polsce w 1989 roku, spowodował wiele istotnych zmian w sferze społeczno-gospodarczej. Najbardziej dynamiczne zmiany dokonały się w obszarze rynku pracy i edukacji, szczególnie w sferze szkolnictwa wyższego. Dziedzictwem poprzedniego systemu, gdzie nie działały mechanizmy rynku pracy i awansu społecznego powiązane z wykształceniem, było ostudzenie aspiracji edukacyjnych młodych ludzi. Blisko połowa absolwentów szkół podstawowych trafiała do zasadniczych szkół zawodowych, około 30% do średnich szkół zawodowych, a 20% do średnich ogólnokształcących. Ci ostatni stanowili zdecydowaną większość osób ubiegających się o przyjęcie na studia (ok. 80%)[1]. Współczynniki skolaryzacji dla szkolnictwa wyższego w Polsce wynosiły na początku okresu transformacji ok. 12%, natomiast w krajach OECD mieściły się w tym czasie w przedziale 40-50%[2].

W ciągu kolejnych dwóch dekad wiele się zmieniło. Nowego znaczenia nabrało pojęcie bezrobocia, które stało się ogromnym problemem społecznym. Liczba bezrobotnych z roku na rok wzrastała, powodując frustracje wielu rodzin i zagrożenie ich egzystencji. To, co miało zapewniać dobrą sytuację na rynku pracy, to właśnie wykształcenie. Im wyższe wykształcenie tym większa szansa na znalezienie satysfakcjonującej pracy. Ukazują to wskaźniki rynku pracy, m.in. stopa bezrobocia, która znacznie się różni pomiędzy absolwentami poszczególnych szczebli kształcenia. Najlepszą sytuacją cieszą się absolwenci szkół wyższych, najgorszą natomiast osoby w wykształceniem co najwyżej gimnazjalnym.

Kolejne, po transformacji ustrojowej, wydarzenia w historii Polski (przede wszystkim przystąpienie Polski do Unii Europejskiej) sprawiły, iż coraz większego znaczenia nabierał rozwój edukacji. U progu XXI wieku, w opinii wielu autorytetów, edukacja stała się czynnikiem wpływającym na rozwój gospodarki danego kraju. Nowoczesna gospodarka oparta na wiedzy postawiła przed obywatelami wyzwanie w postaci większych inwestycji w swój kapitał ludzki (przede wszystkim w podniesienie poziomu wykształcenia).

Promowanie kształcenia na poziomie wyższym rozbudziło aspiracje edukacyjne młodzieży polskiej, co daje się zauważyć w gwałtownym wzroście liczby studentów i absolwentów szkół wyższych w ostatnich dwóch dekadach.

Zakres przedmiotowy niniejszego opracowania objął analizę wybranych aspektów szkolnictwa wyższego, w tym: liczby szkół wyższych, studentów, absolwentów, doktorantów i słuchaczy studiów podyplomowych oraz struktury studentów na poszczególnych kierunkach studiów, a także sytuację osób z wyższym wykształceniem na rynku pracy.

Celem opracowania jest określenie kierunków i nasilenia zmian, jakie dokonały się w rozmiarach i strukturze szkolnictwa wyższego w Polsce po wprowadzeniu zmian systemowych, tj. w okresie od 1990 do 2012 roku, oraz wpływu tych zmian na sytuację absolwentów szkół wyższych na rynku pracy.

Cel i przedmiot przesądziły o układzie prezentowanego opracowania. W części pierwszej zaprezentowano zmiany w ogólnych rozmiarach kształcenia na poziomie wyższym w Polsce, z uwzględnieniem zmian strukturalnych w szkolnictwie wyższym oraz zmian w cechach ilościowych studentów. Druga część z kolei stanowi identyfikację zmian, jakie zaszły w strukturze studiujących według podgrup i kierunków kształcenia. W trzeciej części zaprezentowano obecną sytuację osób z wykształceniem wyższym na rynku pracy.

 

Rozmiary kształcenia wyższego

Na przestrzeni dwóch dekad, tj. w latach 1990/1991 – 2009/2010, liczba szkół wyższych wzrosła ponad czterokrotnie, tj. ze 112 do 461 (tabela 1). Ten dynamiczny przyrost odbywał się głównie za sprawą rozwoju sektora niepublicznego. Pierwszą uczelnię niepubliczną zarejestrowano w sierpniu 1991 roku[3]. W roku akademickim 1992/1993 szkół takich było już 18. W następnych latach ich liczba szybko rosła, by osiągnąć swoje maksimum, tj. 330 szkół w roku akademickim 2009/2010. Od roku 2010/2011 zarysowała się tendencja spadkowa liczby szkół niepublicznych. Zmniejszyła się ona bowiem z 330 w roku akademickim 2009/2010 do 321 w 2012/2013, a zatem o 9 szkół. Znacznie słabsza dynamika wzrostu dotyczyła placówek sektora publicznego. Na przestrzeni lat 1990/1991 – 2012/2013 liczba szkół wyższych państwowych wzrosła o 18%, tj. z 112 do 132. Wynika z tego, że w badanym okresie liczba szkół publicznych wzrosła o 20, zaś liczba szkół niepublicznych o ponad 300.

Wraz ze wzrostem liczby szkół wyższych nastąpił w badanym okresie dynamiczny przyrost liczby studentów. Populacja studentów zwiększała się systematycznie przez 15 lat, z ponad 400 tys. w roku akademickim 1990/1991 do blisko 2 mln w roku akademickim 2005/2006. Od tego momentu zauważa się powolny spadek tej liczby. Jednym z czynników, mających wpływ na taki wzrost, było podjęcie studiów przez osoby z wyżu demograficznego. Od roku 2006/07 do 2012/13 liczba studiujących zmniejszyła się o 273 tys. (tabela 2). Jest to powodowane głównie pogarszającą się sytuacją demograficzną Polski, tj. postępującym procesem starzenia się społeczeństwa polskiego. Zmniejsza się liczba osób w wieku odpowiadającym temu poziomowi kształcenia, tj. 19-24 lata. Zgodnie z prognozami GUS[4] w najbliższym czasie (rok 2015) można spodziewać się spadku ludności w tej grupie wiekowej o ponad 500 tys. osób. Powolnego wzrostu liczebności tej grupy należy się spodziewać dopiero w latach 2024-2026[5].

 

Tabela. 1. Szkoły wyższe publiczne i niepubliczne w Polsce w latach 1990-2012

Rok akademicki

Szkoły wyższe

Ogółem

Publiczne

Niepubliczne

Ilość

%

Ilość

%

1990/91

112

112

100,0

-

-

1991/92

117

b.d.

-

b.d.

-

1992/93

124

106

85,5

18

14,5

1993/94

140

104

74,3

36

25,7

1994/95

161

104

64,6

57

35,4

1995/96

179

99

55,3

80

44,7

1996/97

213

99

46,5

114

53,5

1997/98

246

100

40,6

146

59,4

1998/99

266

108

40,6

158

59,4

1999/00

287

113

39,4

174

60,6

2000/01

310

115

37,1

195

62,9

2001/02

344

123

35,7

221

64,3

2002/03

377

125

33,1

252

66,9

2003/04

400

126

31,5

274

68,5

2004/05

427

126

29,5

301

70,5

2005/06

445

130

29,2

315

70,8

2006/07

448

130

29,0

318

71

2007/08

455

131

28,8

324

71,2

2008/09

456

131

28,7

325

71,3

2009/10

461

131

28,4

330

71,6

2010/11

460

132

28,7

328

71,3

2011/12

460

132

28,7

328

71,3

2012/13

453

132

29,1

321

70,9

 

Źródło: Obliczenia własne na podstawie: Szkoły wyższe w roku szkolnym 1992/93, GUS, Warszawa 1993;Szkoły wyższe w roku szkolnym 1994/95…op.cit.; Szkoły wyższe i ich finanse w roku 1997…2012, GUS, Warszawa 1998…2013; Strona internetowa MNiSW, https://www.nauka.gov.pl/uczelnie/ [dostęp 14.01.2014].

 

Tabela 2. Studenci i absolwenci szkół wyższych w latach 1990-2012 (w tys.)

Rok akademicki

Studenci

Absolwenci

Sektor

Ogółem

Sektor

Ogółem

Publiczny

Niepubliczny

Publiczny

Niepubliczny

1990/91

403,8

-

403,8

56,1

-

56,1

1991/92

b.d.

b.d.

428,2

b.d.

b.d.

59,0

1992/93

464,9

15,9

480,8

b.d.

b.d.

61,4

1993/94

b.d.

b.d.

584,0

b.d.

b.d.

64,2

1994/95

627,9

49,1

677,0

b.d.

b.d.

70,3

1995/96

770,5

88,9

789,4

b.d.

b.d.

89,0

1996/97

b.d.

b.d.

927,5

122,9

22,6

145,5

1997/98

860,1

226,3

1086,4

142,1

31,9

174,0

1998/99

937,5

330,9

1268,4

161,7

52,8

214,6

1999/00

1007,4

418,4

1425,8

180,6*

79,7*

260,3

2000/01

1106,8

471, 4

1578,2

199,5

103,6

303,1

2001/02

1203,5

507,9

1711,4

222,3

119,8

342,1

2002/03

1271,7

528,8

1800,5

239,2

125,6

364,8

2003/04

1306,2

544,3

1850,6

249,1

133,7

382,8

2004/05

1337,1

580,0

1917,1

262,2

129,2

391,4

2005/06

1333,0

620,8

1953,8

263,1

130,8

393,9

2006/07

1301,1

640,3

1941,4

265,5

144,6

410,1

2007/08

1276,9

660,5

1937,4

266,1

154,8

420,9

2008/09

1268,4

659,4

1927,8

282,2

157,5

439,7

2009/10

1266,9

633,1

1900,0

309,9

169,0

478,9

2010/11

1261,2

580,1

1841,3

325,7

171,8

497,5

2011/12

1245,9

518,2

1764,1

326,7

158,5

485,2

2012/13

1217,5

459,4

1676,9

-

-

-

 

*Do roku 2000 liczba absolwentów była podawana jako stan na dzień 31 grudnia danego roku kalendarzowego

Źródło: Zestawienie i obliczenia własne na podstawie: Szkoły wyższe w roku szkolnym 1992/93…, op.cit.; Szkoły wyższe w roku szkolnym 1994/95…, op.cit.; Szkoły wyższe w roku szkolnym 1995/96, GUS, Warszawa 1996; Szkoły wyższe i ich finanse w roku 1997-2012…, op.cit.

 

Należy zauważyć, że pomimo wyraźnie mniejszej liczebności szkół wyższych w sektorze publicznym (tj. dwuipółkrotnej w porównaniu z sektorem niepublicznym), sektor ten miał decydujący udział w ogólnych rozmiarach kształcenia na poziomie wyższym. Ilustruje to przykład z roku akademickiego 2012/2013, w którym z ogólnej liczby 1 676 972 studiujących, 72,6% kształciło się w szkołach wyższych publicznych. Mimo że szkół publicznych w Polsce jest mniej niż prywatnych, to stanowią one ogromny potencjał i źródło kształcenia dla ponad 1,2 mln studentów. Szkoły niepubliczne natomiast kształciły w tym czasie (rok akademicki 2012/13) blisko 500 tys. studentów.

Warto zwrócić także uwagę na strukturę studiujących według trybów studiów (tabela 3). W roku akademickim 2012/2013 na studiach stacjonarnych studiowało ponad 970 tys. osób, natomiast na studiach niestacjonarnych – blisko 707 tys. osób (tabela 3). Studenci studiów stacjonarnych stanowią więc 58% ogółu studiujących. Zdecydowana większość studentów szkół publicznych kształci się w trybie stacjonarnym. Inaczej jest w szkolnictwie niepublicznym, gdzie wyraźna jest przewaga (czterokrotna) studiujących w trybie niestacjonarnym.

 

Tabela 3. Studenci według formy kształcenia w roku akademickim 2012/2013 (z uwzględnieniem szkół publicznych i niepublicznych)

Wyszczególnienie

Liczba studentów ogółem

W tym na studiach

Stacjonarnych

Niestacjonarnych

Ogółem

1 676 927

970 135

706 792

Szkoły publiczne

1 217 477

886 420

331 057

Szkoły niepubliczne

  459 450

  83 715

375 735

 

Źródło: Szkoły wyższe i ich finanse w roku 2012…, op.cit., s. 32.

 

Wzrost liczby studentów obserwowany był nie tylko w Polsce. Dane umieszczone w tabeli 4. wskazują, iż wzrost ten odnotowała większość krajów Unii Europejskiej. Do krajów o największym przyroście liczby studentów w latach 2003-2008 zaliczyć należy: Rumunię (60,2% wzrostu), Cypr (48,6%) oraz Słowację (42,7%). Poza Unią Europejską, wysoki przyrost odnotowano dla Albanii (128,8%), Turcji (48,2%) oraz Lichtensteinu (41,7%). Polska w omawianym okresie odnotowała wzrost jedynie o 5,2%. Gdyby jednak wziąć pod uwagę wcześniejsze lata, np. okres od 2000 do 2004 roku, to wzrost ten wyniósł prawie 30%. Natomiast w okresie od 1990 do 2012 roku przyrost ten wyniósł ponad 300%.

 

Tabela 4. Wzrost liczby studentów w krajach Unii Europejskiej w latach 2003-2008

Kraj

% wzrostu

Kraj

% wzrostu

Kraj

% wzrostu

Kraj

% wzrostu

Rumunia

60,2

Litwa

15,4

Polska

5,2

Łotwa

-1,8

Cypr

48,6

Holandia

13,8

Niemcy

4,6

Hiszpania

-2,1

Słowacja

42,7

Belgia

10,1

Estonia

4,2

Portugalia

-5,6

Malta

31,6

Chorwacja

10,1

Włochy

1,3

Grecja

b.d.

Czechy

31,0

Słowenia

9,6

Francja

0,6

Irlandia

b.d.

Austria

29,2

Dania

8,0

Finlandia

-1,1

Luksemburg

b.d.

Bułgaria

20,0

Wielka Brytania

7,5

Szwecja

-1,6

Węgry

b.d.

 

Źródło: Opracowanie na podstawie: The European Higher Education Area in 2012: Bologna Process Implementation Report, Education, Audiovisual and Culture Executive Agency, Brussels 2012, s. 20.

 

Miarą powszechności kształcenia są współczynniki skolaryzacji[6]. Przez ostatnie 20 lat współczynniki te wzrosły w Polsce około czterokrotnie (tabela 5). W przypadku współczynnika skolaryzacji brutto wzrósł on z 12,9% do 51,8%, zaś w przypadku współczynnika netto, z 9,8% do 40,2%.

 

Tabela 5. Współczynniki skolaryzacji w szkolnictwie wyższym w latach 1990-2012

Rok akademicki

Współczynnik skolaryzacji

brutto

netto

1990/1991

12,9

  9,8

1995/1996

22,3

17,2

2000/2001

40,7

30,6

2001/2002

43,6

32,7

2002/2003

45,6

32,7

2003/2004

46,4

35,3

2004/2005

47,8

36,8

2005/2006

48,9

38,0

2006/2007

49,9

38,8

2007/2008

51,1

39,7

2008/2009

52,7

40,6

2009/2010

53,7

40,9

2010/2011

53,8

40,8

2011/2012

53,1

40,6

2012/2013

51,8

40,2

 

Źródło: Szkoły wyższe i ich finanse w roku…1997-2012…, op.cit.

 

Rosnące wskaźniki skolaryzacji akademickiej skłaniają do szerszej refleksji. Z jednej strony, wskazują bowiem na wzrost aspiracji edukacyjnych młodzieży, z drugiej natomiast na stosunkowo łatwy dostęp do uczelni i tego typu poziomu kształcenia. Niemałą rolę odgrywają również trudności, jakie na rynku pracy napotyka młodzież. Podjęcie studiów odkłada zetknięcie się z tymi trudnościami o parę lat.

Porównując międzynarodowe współczynniki skolaryzacji (tabela 6), można zauważyć, że Polska mieści się (poza rokiem 1995) na poziomie wyższym niż średnia dla krajów OECD i Unii Europejskiej. Najlepiej na tym tle wypada Finlandia, ze współczynnikiem skolaryzacji 42% w roku 2010. Najgorzej natomiast wypadają Francja i Wielka Brytania ze współczynnikami (dla tego okresu) o odpowiednich wartościach – 20% i 18%.

 

Tabela 6. Współczynnik skolaryzacji brutto na poziomie wyższym (dla przedziału wiekowego 20-29 lat) w wybranych krajach Unii Europejskiej i OECD w latach 1995-2011

Kraj/e

Rok

1995

2000

2005

2008

2009

2010

2011

Średnia dla krajów OECD

18

22

25

25

26

27

28

Średnia dla UE

19

22

25

25

27

27,4

29

Finlandia

28

38

43

43

41

42

42

Islandia

24

31

37

35

35

38

39

Polska

16

24

31

30

31

30

30

Czechy

10

14

20

21

23

24

25

Włochy

b.d.

17

20

21

21

21

21

Irlandia

14

16

21

18

19

21

21

Francja

19

19

20

19

19

20

20

Wielka Brytania

b.d.

b.d.

b.d.

17

17

18

19

 

Źródło: Education at a Glance 2012, OECD Indicators, Global Education Database, s. 331; Education at a Glance 2013, OECD Indicators, Global Education Database, s. 272.

 

Zgodnie z założeniami Deklaracji Bolońskiej z 1999 roku, podjęto w Polsce działania zmierzające do zmiany struktury szkolnictwa wyższego[7]. Podstawowa zmiana dotyczyła wprowadzenia trójstopniowego podziału studiów. Przedstawiane powyżej dane dotyczą studentów I i II stopnia studiów. Odrębnie traktuje się natomiast studia III stopnia – doktoranckie oraz studia podyplomowe.

W latach 1990-2012 nastąpił wyraźny wzrost rozmiarów kształcenia na poziomie studiów doktoranckich (tabela 7). Studia III stopnia (doktoranckie) cieszą się coraz większą popularnością wśród absolwentów szkół wyższych. Od 1990 roku liczba doktorantów wzrosła ponad piętnastokrotnie, tj. z 2 695 do 42 295 osób. Może to świadczyć, podobnie jak w przypadku studiów niższego stopnia, o łatwej dostępności tego rodzaju studiów oraz o wzroście aspiracji edukacyjnych młodych osób.

Inną niż studia wyższe oraz studia doktoranckie formą kształcenia są studia podyplomowe, przeznaczone dla kandydatów posiadających co najmniej kwalifikacje pierwszego stopnia. Ukończenie studiów podyplomowych wiąże się ze zdobyciem świadectwa ukończenia studiów podyplomowych (a nie dyplomu ukończenia studiów, jak w przypadku podjęcia studiów wyższych lub studiów doktoranckich).

 

Tabela 7. Doktoranci i słuchacze studiów podyplomowych w latach 1990-2012

Rok akademicki

Liczba doktorantów

Liczba słuchaczy studiów podyplomowych

1990/1991

2 695

32 809

1991/1992

b.d.

b.d.

1992/1993

2 920

b.d.

1993/1994

4 428

47 861

1994/1995

7 133

55 205

1995/1996

10 482

56 217

1996/1997

13 351

58 802

1997/1998

16 419

66 094

1998/1999

19 735

87 811

1999/2000

22 239

107 205

2000/2001

25 622

170 206

2001/2002

28 345

139 755

2002/2003

31 072

130 995

2003/2004

32 054

131 209

2004/2005

33 040

136 205

2005/2006

32 725

135 930

2006/2007

31 831

150 717

2007/2008

31 814

173 553

2008/2009

32 494

168 438

2009/2010

35 671

194 212

2010/2011

37 492

185 418

2011/2012

40 263

189 636

2012/2013

42 295

172 670

 

Źródło: Obliczenia własne na podstawie: Szkoły wyższe w roku szkolnym 1992/93, GUS, Warszawa 1993;Szkoły wyższe w roku szkolnym 1994/95…op.cit.; Szkoły wyższe i ich finanse w roku 1997…2012, GUS, Warszawa 1998…2013; Strona internetowa MNiSW, https://www.nauka.gov.pl/uczelnie/ [dostęp 14.01.2014].

 

Liczba słuchaczy studiów podyplomowych w roku akademickim 2012/2013 wyniosła 172,7 tys. i, w porównaniu do roku akademickiego 1990/1991, zwiększyła się ponad pięciokrotnie (tj. o 139 397 osób) – zob. tabela 7.

 


[1] M. Niezgoda, Jak patrzeć na zmianę edukacyjną w Polsce, [w:] Społeczne skutki zmiany oświatowej w Polsce, M. Niezgoda (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011, s. 24.

[2] Ibidem, s. 24.

 

[3] Szkoły wyższe w roku szkolnym 1994/95, GUS, Warszawa 1995, s. 8.

 

[4] Prognoza ludności na lata 2008-2035, GUS, Warszawa 2009, s. 170.

 

[5] Ibidem, s. 171.

 

[6] Współczynnik skolaryzacji brutto jest to wyrażony procentowo stosunek liczby wszystkich osób uczących się na danym poziomie do całej populacji osób będących w wieku nominalnie przypisanym temu poziomowi kształcenia (w przypadku szkolnictwa wyższego 19-24 lata, według stanu w dniu 31 grudnia). Współczynnik skolaryzacji netto to stosunek (również wyrażony procentowo) liczby osób uczących się w nominalnym wieku

kształcenia na danym poziomie do liczby ludności zdefiniowanej jak przy współczynniku skolaryzacji brutto, czyli do całej populacji osób będących w wieku nominalnie przypisanym temu poziomowi kształcenia.

 

[7] Reforma ustroju szkolnego z 1999 roku oraz ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym, Dz. U., poz. 572, z 2012 r., tekst jednolity ze zm.



Do tego artykułu nie ma jeszcze uwag.

Dodaj uwagę do artykułu

Powrót do poprzedniej strony
Korzystamy z plików cookies w celu sprawnej realizacji usług i poprawnego działania strony.
Możesz określić sposób przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce. Więcej informacji znajdziesz tutaj »
X