Wpisz swój adres e-mail, a będziesz dostawać "co nowego w prawosocjalne.pl"

Standardy zarządzania jakością w opiece psychiatrycznej w Polsce cz. I

Izabela Witczak|
2016-02-29 13:06:51

Źródło: Zdrowie psychiczne. Organizacja - Zarządzanie - Standardy pod redakcją naukową: I. Mazur, P. Karnieja, J. Jończyk, Wrocław 2015

 

[…]

Obecnie, polityka zdrowotna na całym świecie ukierunkowana jest na zapewnienie wysokiej jakości i bezpieczeństwa usług zdrowotnych, w tym w opiece nad pacjentami z zaburzeniami psychicznymi. Analizy epidemiologiczne wskazują na wzrastającą liczbę osób z zaburzeniami psychicznymi, które wymagają długofalowej opieki specjalistycznej. Obowiązujące przepisy prawa stwarzają podstawę do kompleksowego rozwoju opieki psychiatrycznej w Polsce oraz umożliwiają podejmowanie działań w kierunku wzmocnienia praw pacjentów z zaburzeniami psychicznymi. Świadczenia zdrowotne o profilu psychiatrycznym powinny gwarantować osobom tego wymagającym dostęp do psychiatrycznych świadczeń zdrowotnych, odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej w formach umożliwiających zachowanie więzi rodzinnych i środowiskowych. Tymczasem w polskim systemie ochrony zdrowia mamy do czynienia z deficytem rozwiązań w sferze poprawy jakości i bezpieczeństwa pacjentów leczonych w szpitalach psychiatrycznych. Świadczą o tym zarówno opinie pacjentów, jak i liczne kontrole przeprowadzane przez uprawnione organy, np. Najwyższą Izbę Kontroli, Rzecznika Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego i inne.

Celem pracy była analiza funkcjonowania w polskim systemie ochrony zdrowia specjalistycznych standardów jakościowych w opiece psychiatrycznej.

 

Specyfika procesu świadczenia usług medycznych w psychiatrycznej opiece zdrowotnej

Specyfika procesu świadczenia usług medycznych sprawia, że wzrost wymagań jakościowych nie jest możliwy do osiągnięcia bez systematycznego udoskonalania procesu obsługi pacjenta. Przemiany rynkowe w ochronie zdrowia doprowadziły do transformacji postawy pacjenta, który stał się klientem opieki zdrowotnej bardziej świadomym swoich praw, wymagającym, aktywnym i dokonującym stosunkowo racjonalnej oceny[1]. Zarządzanie jakością w szpitalach jest procesem dynamicznym i innowacyjnym, który obejmuje: kulturę projakościową, zaangażowanie najwyższego kierownictwa, zadowolenie klientów wewnętrznych i zewnętrznych, motywację, programy poprawy jakości oraz powszechne uczestnictwo pracowników, zarówno medycznych, jak i administracyjnych w zarządzaniu jakością. Podstawowym odniesieniem jest tutaj fakt, że prawem każdej jednostki jest jak najlepsze zdrowie, tym samym – każda jednostka ma prawo do jak najlepszej opieki zdrowotnej. Każdy człowiek powinien mieć dostęp do opieki zdrowotnej, a ta opieka powinna być odpowiedniej jakości [2]. W literaturze przedmiotu można znaleźć wiele definicji jakości w usługach zdrowotnych, a jedna z nich mówi[3], że jakość opieki medycznej to „stopień, w jakim świadczenia medyczne dla indywidualnych osób i populacji zwiększają prawdopodobieństwo uzyskania pożądanych wyników zdrowotnych i są zgodne z aktualna wiedzą fachową”. Natomiast zapewnienie jakości stanowi formalny zestaw działań, których celem jest zmierzenie i poprawa jakości świadczonych usług ochrony zdrowia (medycznych, administracyjnych, pomocniczych).

W Polsce świadczenia gwarantowane w zakresie opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień są uregulowane ustawowo[4], a kierowane są do osób z zaburzeniami psychicznymi oraz do osób uzależnionych i ich rodzin. Świadczenia w opiece psychiatrycznej i leczeniu uzależnień są udzielane w warunkach:

•   stacjonarnych – psychiatrycznych, leczenia uzależnień oraz w izbie przyjęć,

•   dziennych – psychiatrycznych i leczenia uzależnień,

•   ambulatoryjnych – psychiatrycznych i leczenia środowiskowego (domowego) oraz leczenia uzależnień.

Według danych GUS[5], na koniec 2012 roku było w Polsce 49 szpitali psychiatrycznych, dysponujących razem 17,5 tys. łóżek, tj. o 1,3% (232 łóżka) mniej niż przed rokiem. Przebywało w nich 197,1 pacjentów, o 2% mniej (4,1 tys.) niż w 2011 roku. Średni pobyt chorego w szpitalu psychiatrycznym wynosił 30,2 dnia.

Pacjenci korzystający z opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień są uczestnikami wielu procesów: diagnostycznych, terapeutycznych, rehabilitacyjnych i innych. Proces jest definiowany jako działanie lub zbór działań, w których są wykorzystywane zasoby, niezbędne do przekształcenia wejść w wyjścia[6]. Procesy mają szczególny charakter, często wyjście jednego procesu jest wejściem do następnego procesu.

W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że personel realizujący usługi medyczne wpływa na jakość poszczególnych procesów i powinien posiadać pewne cechy związane z profesjonalnością, np. kompetencję, związaną z aktualną wiedzą medyczną, komunikatywność jako sposób porozumiewania się ze pacjentem psychiatrycznej opieki zdrowotnej, uprzejmość jako szczególny sposób traktowania pacjenta.

Utrzymanie pozytywnej relacji terapeutycznej w poszczególnych procesach z pacjentami dotkniętymi chorobami psychicznymi, zwłaszcza leczonymi w trybie szpitalnym, wymaga od personelu, m.in.  specjalistycznej wiedzy, zrozumienia i empatii, zindywidualizowanej opieki, pozytywnego wsparcia, szczerości i autentyczności.

Tymczasem, jak ujmuje to I. Witczak[7], bez sprawnie i profesjonalnie przebiegających procesów (medycznych, zarządczych i pomocniczych), w szpitalu nie powstanie dobra usługa medyczna o wysokiej jakości, gdyż jest ona wynikiem procesu i ma w stosunku do niego charakter wtórny. Warto w tym miejscu, za K. Opolskim, K. Waśniewskim[8], zwrócić uwagę, że wysoka jakość to stabilność i przewidywalność procesów. Ma to znaczenie dla zarządzania ryzykiem w podmiotach leczniczych, a także znaczenie społeczne i ekonomiczne. Każdy pacjent powinien być w stanie przewidzieć, z jaką jakością opieki medycznej i obsługi administracyjnej będzie miał do czynienia.

Międzynarodowa Klasyfikacja Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej (International Classification of Mental Health Care System – ICMHC), funkcjonująca jako zbór procedur oraz interwencji dostępnych w ramach jednostki psychiatrycznej opieki zdrowotnej, definiuje pojęcie modalności opieki. Modalność ta rozumiana jako kategoria, zawierająca w sobie wszystkie interwencje, które można zastosować, by wypełnić pewien zakres zadań stojących przed psychiatryczna opieką zdrowotną[9].

Według klasyfikacji ICMHC, opieka psychiatryczna została zdefiniowana jako forma opieki, obejmująca działania oraz interwencje związane zarówno z leczeniem zaburzeń psychicznych, jak również powrotem pacjentów do zdrowia psychicznego. Natomiast rehabilitacja psychospołeczna określana jest jako wszystkie działania i interwencje stosowane w celu łagodzenia skutków niepełnosprawności i poprawy jakości życia pacjentów z zaburzeniami psychicznymi. Zdaniem autorki, w przedstawionych zasadach modalności opieki psychiatrycznej ewidentnie można zaobserwować podejście procesowe z elementami sekwencji tych procesów.

W tym miejscu należy również zaznaczyć, że Światowa Organizacja Zdrowia podjęła inicjatywę projektu Quality Rights, z wykorzystaniem narzędzia– Quality Rights Tool Kit –zarówno do oceny i poprawy jakości, jak i praw człowieka w zakładach zdrowia psychicznego i opieki społecznej. Jako główne cele projektu należy wymienić:

•   poprawę jakości i bezpieczeństwa ochrony praw człowieka w zakładach opieki zdrowia psychicznego w szpitalach i przychodniach,

•   budowę zdolności wśród pacjentów, rodzin i pracowników opieki zdrowotnej do rozumienia i promowania praw człowieka, prawa do pozytywnego myślenia o chorobie (aspekt wyzdrowienia),

•   rozwój ruchu społecznego osób z niepełnosprawnością umysłową, dla wzajemnego wsparcia, obrony i wpływu na decydentów politycznych zgodnie z międzynarodowymi standardami praw człowieka,

•   reformowanie polityki narodowe i legislacyjnej w zgodzie (w parze) z najlepszymi praktykami i międzynarodowymi standardami praw człowieka.

Elementy te stanowią spójną całość i tworzą wspólny wymiar dla zrozumienia zarządzania procesowego w tym obszarze.

 

Przepisy ustawowe zawierające elementy jakości usług psychiatrycznych

Głównym przepisem prawnym w Polsce, który zawiera elementy jakości świadczeń zdrowotnych, jest ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta[10]. W komentarzu do tej ustawy D. Karkowska[11] dokonuje podziału praw pacjenta na:

•   prawa pacjenta o charakterze społecznym, rozpatrywane w relacji pacjent–państwo. W tym znaczeniu państwo jest zobowiązane do dostarczania opieki zdrowotnej właściwej jakości, o której decydują zarówno optymalne standardy technologiczne, jak i jakość stosunków pomiędzy pacjentami a osobami świadczącymi opiekę zdrowotną,

•   prawa pacjenta o charakterze podmiotowym jako uszczegółowienie obywatelskich praw człowieka, które sprowadzają się do represjonowania zachowań organów publicznych lub jednostek mogących zaszkodzić lub zagrozić integralności fizycznej lub psychicznej osoby ludzkiej.

W tym miejscu konieczne jest także zwrócenie uwagi na wybrane cele ochrony praw pacjenta i wiedzy na temat jego obowiązków, do których zaliczyć należy: poprawę zaufania konsumentów do ochrony zdrowia poprzez zapewnienie sprawiedliwości i reagowania na potrzeby konsumentów oraz mechanizmu zgłaszania przez konsumentów ich obaw i wątpliwości w opiece zdrowotnej, czy też wspieranie ścisłej współpracy pomiędzy pacjentami a świadczeniodawcami[12].

 

Instytucja Rzecznika Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego jako gwarant bezpieczeństwa i jakości udzielanych świadczeń

Status Rzecznika Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego i zakres jego działań uregulowany jest przepisami artykułu od 10a do 10d ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego[13]. Zgodnie z tą ustawą, do zadań Rzecznika Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego należą w szczególności:

•   pomoc w dochodzeniu praw w sprawach związanych z przyjęciem, leczeniem, warunkami pobytu i wypisaniem ze szpitala psychiatrycznego,

•   wyjaśnianie lub pomoc w wyjaśnianiu ustnych i pisemnych skarg tych osób,

•   współpraca z rodziną, przedstawicielem ustawowym, opiekunem prawnym lub faktycznym tych osób,

•   inicjowanie i prowadzenie działalności edukacyjno-informacyjnej w zakresie praw osób korzystających ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez szpital psychiatryczny.

Natomiast szczegółowy zakres działalności Rzecznika Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego wynika z rozporządzenia Ministra Zdrowia z 13.01.2006 r. w sprawie szczegółowego trybu i sposobu działania Rzecznika Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego[14]. Rzecznik Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego, z własnej inicjatywy, dokonuje oceny przestrzegania praw pacjentów, w szczególności w odniesieniu do pacjentów:

•   przyjętych do szpitala psychiatrycznego bez zgody,

•   wobec których zastosowano przymus bezpośredni,

•   niezdolnych do wyrażenia zgody lub stosunku do przyjęcia albo leczenia,

•   przebywających w szpitalu psychiatrycznym na mocy orzeczenia sądowego o zastosowaniu środka zabezpieczającego.

Należy podkreślić, że dla działalności Rzeczników Praw Pacjenta Szpitali Psychiatrycznych bardzo istotne znaczenie mają uwarunkowania społeczne, tj. poziom rozwoju społeczeństwa, które chce aktywnie zabiegać o respektowanie swoich praw. Zdaniem D. Karkowskiej[15], należy zwrócić uwagę na ograniczone doświadczenie polskiego społeczeństwa obywatelskiego w zakresie ustawowych praw pacjenta, bariery świadomościowe, w tym nieznajomość prawa oraz nieumiejętność korzystania z niego. Rzecznik Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego jest instytucją powołaną w celu zapewnienia realizacji praw osób korzystających ze świadczeń zdrowotnych udzielanych przez szpitale psychiatryczne, a także przeciw działania nadużyciom wobec tych osób.

 


[1] K. Krot, Jakość i marketing usług medycznych, Wolters Kluwer, Warszawa 2008, s. 76.

[2] Por. K. Opolski, B. Dykowska, M. Możdżonek, Zarządzanie przez jakość w usługach zdrowotnych, Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa 2011.

 

[3] Słownik farmakoekonomiczny Koszty, jakość i wyniki w ochronie zdrowia: Podręcznik podstawowych pojęć ISPOR, Warszawa 2009, s. 202–203.

 

[4] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 listopada 2013 r.w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień (Dz. U. 2013.1386).

 

[5] GUS, Departament Badań Społecznych i Warunków Życia „Zdrowie i Ochrona Zdrowia w 2012 r.”, Warszawa 2013 r. http://www.stat.gov.pl, dostęp: 10.11.2014 r.

 

[6] Z. Zymonik, A. Hamrol, P. Grudowski, Zarządzanie jakością i bezpieczeństwem, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2013, s. 60–61.

 

[7] I. Witczak, Ekonomika szpitala, CeDeWu, Warszawa 2009, s. 204–206.

 

[8] K. Opolski, K. Waśniewski, Zarządzanie jakością i ryzykiem w usługach zdrowotnych, Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa 2011, s. 100–101.

 

[9] P. Piotrowski, M. Ciałkowska, A. Kiejna, Międzynarodowa klasyfikacja Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej (ICMHC)- charakterystyka i zastosowanie, Psychiatria Polska 2009, tom XLIII, nr 6, s. 631–638.

 

[10] Ustawa z dnia 6.11.2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. 2009.52.417 ze zm.).

 

[11] D. Karkowska, Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Komentarz, Wolters Kluwer Business, Warszawa 2012, s. 32–33.

 

[12] Por. Słownik farmakoekonomiczny: Koszty, jakość i wyniki w ochronie zdrowia…, op. cit.

 

[13] Ustawa z dnia 19.08.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. 1994.111.535 ze zm.).

 

[14] Instytucja Rzecznika została wprowadzona w 2005 roku, natomiast szczegółowy zakres działania Rzecznika określa Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 13.01.2006 r. w sprawie szczegółowego trybu i sposobu działania Rzecznika Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego (Dz.U. 2006.111.535).

 

[15] D. Karkowska, Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta…, op. cit., s.24.



Do tego artykułu nie ma jeszcze uwag.

Dodaj uwagę do artykułu

Powrót do poprzedniej strony
Korzystamy z plików cookies w celu sprawnej realizacji usług i poprawnego działania strony.
Możesz określić sposób przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce. Więcej informacji znajdziesz tutaj »
X