Procedura odebrania dziecka przez pracownika socjalnego w tryb art. 12 a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie

Znowelizowana w dniu 10.6.2010 r. ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (u.p.p.r.) wprowadza rozwiązania zwiększające ochronę osób doświadczających przemocy w rodzinie. Większość z nich dotyczy oddziaływań wobec sprawcy przemocy.

Znowelizowana w dniu 10.6.2010 r. ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (u.p.p.r.) wprowadza rozwiązania zwiększające ochronę osób doświadczających przemocy w rodzinie. Większość z nich dotyczy oddziaływań wobec sprawcy przemocy. Jednakże w art.12a ustawodawca przewidział możliwość ochrony małoletnich (dzieci poniżej 18 roku życia) w sytuacji bezpośredniego zagrożenia ich życia lub zdrowia w związku z przemocą w rodzinie poprzez nadanie pracownikowi socjalnemu uprawnienia odebrania dziecka i umieszczenia go w pieczy zastępczej z zachowaniem określonego w ustawie trybu. Należy pamiętać, iż do wejścia w życie znowelizowanej ustawy (1.8.2010 r.) jedynym organem posiadającym uprawnienia do wydania decyzji (w formie postanowienia) o zabraniu dziecka spod opieki rodziców był sąd rodzinny (opiekuńczy). Sąd rodzinny wydaje zwykle takie orzeczenie w trybie zabezpieczenia, lecz wymaga to jednak uprzedniego zbadania sytuacji dziecka przez sędziego rodzinnego (np. zapoznania się informacją od pracownika socjalnego lub wywiadem środowiskowym sporządzonym przez kuratora sądowego), a przede wszystkim powiadomienia sądu o nieprawidłowej sytuacji opiekuńczej dziecka (art. 572 kodeksu postępowania cywilnego).

Przed 1.8.2010 r. pracownik socjalny, który podczas wykonywania swych obowiązków służbowych rozpoznałby zagrożenie życia/zdrowia dziecka i zdecydowałby się bez postanowienia sądu zabrać je rodzicom i umieścić w pieczy zastępczej, naraziłby się na zarzut popełnienia przestępstwa z art. 211 kodeksu karnego (uprowadzenie dziecka). Wychodząc naprzeciw potrzebie zabezpieczenia dobra dziecka doświadczającego przemocy ze strony swych rodziców/opiekunów, ustawodawca w nowelizacji nadał pracownikom socjalnym uprawnienie odebrania i umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej z zastrzeżeniem zachowania opisanego w ustawie trybu. Decyzję pracownika socjalnego o odebraniu dziecka zgodnie z nowelizacją weryfikuje następnie sąd.

Pracownik socjalny może dokonać odebrania dziecka jedynie w sytuacji stwierdzenia w trakcie wykonywania obowiązków służbowych (czyli w godzinach pracy i zgodnie z warunkami określonymi w umowie o pracę) bezpośredniego zagrożenia życia/zdrowia dziecka w związku z przemocą w rodzinie. Decyzję o odebraniu dziecka pracownik socjalny musi podjąć wspólnie z funkcjonariuszem Policji, a także lekarzem/ratownikiem medycznym/pielęgniarką, a przy wykonywaniu czynności odebrania może skorzystać z uprawnień wynikających z art. 59810, 59811 § 3 i art. 59812 § 1 k.p.c.

Art. 59810 k.p.c. mówi o tym, że na żądanie pracownika socjalnego Policja jest zobowiązana udzielić mu pomocy przy czynności odebrania dziecka. Art. 59811 § 3 k.p.c. zobowiązuje Policję do usunięcia osób przeszkadzających pracownikowi socjalnemu w czynności odebrania dziecka, gdy pracownik tego zażąda. Natomiast przepis art. 59812 § 1 k.p.c. mówi o tym, ze pracownik socjalny w trakcie wykonywania czynności odebrania dziecka powinien zachować szczególną ostrożność i uczynić wszystko, aby dobro dziecka nie zostało naruszone oraz uprawnia pracownika socjalnego do żądania udzielenia mu pomocy w wykonaniu tej czynności przez innego specjalistę np. psychologa.

Warto zauważyć, że nadal oczekujemy na ogłoszenie zgodnie z delegacją art. 12a ust.6 rozporządzenia MSWiA w sprawie procedury postępowania Policji przy wykonywaniu czynności odebrania dziecka i sposobu dokumentowania tych czynności. W dniu 11.10.2010 r. ukazał się projekt wyżej wymienionego rozporządzenia, w którym znajduje się m.in. zapis, że funkcjonariusz Policji kończy swe czynności w chwili opuszczenia miejsca odebrania dziecka przez pracownika socjalnego (jednym słowem bezzasadne jest oczekiwanie pracowników socjalnych, że Policja w ramach udzielanej pomocy zapewni również transport dziecka do miejsca schronienia). Jednocześnie ów projekt zakłada, że w sytuacji rozbieżności zdań przy podejmowaniu decyzji o odebraniu dziecka głos decydujący będzie miał pracownik socjalny.

Ustawodawca zobowiązuje pracownika socjalnego lub funkcjonariusza Policji do pouczenia na piśmie rodziców/opiekunów dziecka o prawie do złożenia zażalenia na czynność odebrania do właściwego sądu opiekuńczego. Ponadto pracownik socjalny ma obowiązek powiadomienia sądu opiekuńczego o czynności odebrania dziecka w czasie maksymalnie 24 godzin od umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej. Ustawodawca określił również, że sąd rodzinny ma 24 godziny na rozpoznanie zażalenia rodziców/opiekunów na czynność odebrania dziecka przez pracownika socjalnego.

Pracownik socjalny po odebraniu dziecka może je umieścić u innej nie zamieszkującej wspólnie osoby najbliższej (w rozumieniu art. 115 § 11 k.k.), w rodzinie zastępczej lub w całodobowej placówce opiekuńczo-wychowawczej. Ponieważ ustawodawca w art. 12a ust.2 u.p.p.r. wskazuje, że tryb umieszczania dziecka w pieczy zastępczej regulują przepisy ustawy o pomocy społecznej, należy pamiętać, że wobec tego pracownik socjalny może umieścić dziecko:

Sąd rodzinny, rozpoznając sprawę odebrania dziecka, będzie badał: zasadność, legalność i prawidłowość wykonania czynności opisanej w art. 12a-12c u.p.p.r.

Jeśli chodzi o aspekt zasadności, to sąd zbada, czy występowały przesłanki do wykonania tej czynności, czyli czy miało miejsce bezpośrednie zagrożenie życia/zdrowia dziecka i czy związane ono było z przemocą w rodzinie. Warto podkreślić, że przedstawiciele służb wykonujących czynność winni znać definicję „przemocy” określoną w art. 2 pkt 2 u.p.p.r.

W zakresie legalności weryfikowane będzie umocowanie pracownika socjalnego do wykonania czynności, czyli czy jest on pracownikiem socjalnym w rozumieniu ustawy o pomocy społecznej i czy dokonał on czynności w czasie wykonywania obowiązków służbowych i zgodnie z zapisem art. 12a ust. 3 (tryb podejmowania decyzji o odebraniu dziecka).

Jeśli zaś chodzi o prawidłowość wykonania czynności, to sąd będzie badał: czy zgodnie z przepisami została podjęta decyzja o odebraniu dziecka, czy pracownik socjalny/funkcjonariusz Policji pouczył na piśmie rodziców/opiekunów o prawie do złożenia zażalenia do sądu opiekuńczego i czy niezwłocznie przekazał zażalenie do sądu, czy pracownik socjalny prawidłowo umieścił dziecko w pieczy zastępczej, czy w przewidzianym w ustawie czasie powiadomił sąd o czynności odebrania.

Alina Prusinowska-Marek