Jednorazowe pieniężne świadczenie socjalne a dochód

Ustawa z 12.3.2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 z późn. zm.), ustalając definicję dochodu używa pojęcia jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego. Świadczenie to nie jest wliczane do dochodu osoby (rodziny) ubiegającej się o pomoc, ma zatem istotny wpływ na to, czy pomoc zostanie udzielona i w jakiej wysokości.

Ustawa z 12.3.2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 z późn. zm.), ustalając definicję dochodu używa pojęcia jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego. Świadczenie to nie jest wliczane do dochodu osoby (rodziny) ubiegającej się o pomoc, ma zatem istotny wpływ na to, czy pomoc zostanie udzielona i w jakiej wysokości. Problem w tym, że ustawodawca nie określa, co należy rozumieć pod pojęciem jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego, ani nie odsyła w tej kwestii do innych ustaw. Orzecznictwo niestety też milczy w tej sprawie. Pozostaje jedynie odwołać się do literatury. Kluczowe znaczenie ma oczywiście interpretacja pojęcia „świadczenie socjalne”, jego jednorazowy i pieniężny charakter nie budzi raczej wątpliwości.

Potocznie pod pojęciem świadczenia uznaje się obowiązek wykonania lub przekazania czegoś na czyjąś rzecz, w sensie rezultatu to coś, co jest z tytułu takich zobowiązań wykonywane lub przekazywane. Pojęcie świadczenia w naukach prawnych ma różne konotacje: w prawie cywilnym oznacza zachowanie się dłużnika przewidziane treścią zobowiązania, w prawie zabezpieczenia społecznego odnoszone jest do środków pieniężnych, rzeczy lub usług przekazywanych bądź wykonywanych na rzecz konkretnego podmiotu. Świadczenie socjalne zaliczane jest do świadczeń społecznych. Pod pojęciem świadczenia społecznego rozumie się wszelkie środki pieniężne, dobra materialne i usługi, które służą zaspakajaniu indywidualnych potrzeb jednostek i rodzin, uzyskiwane bezekwiwalentnie, czyli niebędące bezpośrednim wynagrodzeniem za pracę, finansowane ze środków publicznych. Odbiorcą świadczenia jest zawsze jednostka lub gospodarstwo domowe. Gromadzenie i wydatkowanie środków na ten cel ma wymiar publiczny, odbywa się z udziałem instytucji państwa lub pod ich nadzorem(G. Szpor, [w:] I. Lipowicz, Z. Niewiadomski, K. Strzyczkowski, G. Szpor, Prawo administracyjne. Część materialna, Warszawa 2004, s. 157; Leksykon polityki społecznej, pod. red. B. Ryż-Kowalczyk, Warszawa 2001, s. 61 i 207;O. Kowalczyk, Zagadnienia ogólne zabezpieczenia społecznego, [w:] Wymiary polityki społecznej, pod red. O. Kowalczyk i S. Kamińskiego, Wrocław 2009, s. 65–66.). Socjalny wymiar świadczenia oznacza, że przeznaczane jest na zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych, najbardziej istotnych dla każdej jednostki.

W świetle powyższych ustaleń można stwierdzić, że jednorazowym pieniężnym świadczeniem socjalnym będzie jednorazowe przekazanie kwoty pieniężnej ze środków publicznych konkretnej osobie lub rodzinie w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych. Do innych cech świadczenia socjalnego, niemających jednak charakteru bezwzględnego, można zaliczyć gwarancje jego wykonania przez władze publiczne, ciągłość i trwałość, a także określoną prawnie postać i zakres. Treść świadczenia nie podlega negocjacji, sytuacja świadczeniobiorcy sprowadza się zwykle do pobrania tego, co mu państwa przyznało. Generalnie świadczeniami socjalnymi są świadczenia objęte regulacją systemu zabezpieczenia społecznego czy prawa socjalnego, w tym świadczenia z pomocy społecznej, ubezpieczenia społecznego, świadczenia rodzinne, świadczenia dla bezrobotnych. Przykładami jednorazowych pieniężnych świadczeń socjalnych mogą być: zasiłek celowy z pomocy społecznej, jednorazowe odszkodowanie z tytułu uszczerbku na zdrowiu wypłacane z ubezpieczenia społecznego, zasiłek pogrzebowy, dodatki do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego i z tytułu urodzenia dziecka oraz jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka. Jednorazowym pieniężnym świadczeniem socjalnym nie jest natomiast odszkodowanie za poniesiony uszczerbek na zdrowiu wypłacone z ubezpieczenia cywilnego (np. od nieszczęśliwych wypadków), nie jest tu bowiem spełniony wymóg finansowania ze środków publicznych. Z podobnych względów należałoby odmówić uznania za takie świadczenie różnych jednorazowych, pieniężnych form pomocy przyznawanych z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Paradoksalnie, mimo nazwy tego funduszu, wypłacane z niego świadczenia nie pochodzą ze środków publicznych, nie są przyznawane ani gwarantowane przez władze publiczne. Tym samym jednorazowe zapomogi z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych powinny być wliczane do dochodu ustalanego w oparciu o przepisy ustawy o pomocy społecznej.

Iwona Sierpowska