Właściwość miejscowa gminy w przypadku osoby bezdomnej

Zgodnie z dyspozycją przepisu art. 101 ust. 1 ustawy z 12.3.2004 r. o pomocy społecznej, właściwość miejscową gminy ustala się według miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie.

Zgodnie z dyspozycją przepisu art. 101 ust. 1 ustawy z 12.3.2004 r. o pomocy społecznej1, właściwość miejscową gminy ustala się według miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie. Odstępstwo od tej zasady wprowadza ust. 2, zgodnie z którym w przypadku osoby bezdomnej właściwą miejscowo jest gmina ostatniego miejsca zameldowania tej osoby na pobyt stały.

Wprowadzenie odrębnej zasady ustalania właściwości miejscowej gminy dla osoby bezdomnej wynika z faktu, iż nie sposób u niej ustalić zamiaru stałego pobytu, niezbędnego przy określaniu miejsca zamieszkania.

W rozumieniu ustawy o pomocy społecznej2 osoba bezdomna to osoba niezamieszkująca w lokalu mieszkalnym w rozumieniu przepisów o ochronie praw lokatorów i mieszkaniowym zasobie gminy i nie zameldowana na pobyt stały, w rozumieniu przepisów o ewidencji ludności i dowodach osobistych, a także osoba nie zamieszkująca w lokalu mieszkalnym i zameldowana na pobyt stały w lokalu, w którym nie ma możliwości zamieszkania.

Zameldowanie jest czynnością ewidencyjną, regulowaną przepisami ustawy z 10.4.1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych3.Zameldowanie na pobyt stały lub czasowy następuje pod oznaczonym adresem. Zgodnie z art. 10ww. ustawyosoba, która przebywa w określonej miejscowości pod tym samym adresem dłużej niż trzy doby, jest obowiązana zameldować się na pobyt stały lub czasowy najpóźniej przed upływem czwartej doby, licząc od dnia przybycia. Osoba, która przybywa do zakładu hotelarskiego albo do zakładu udzielającego pomieszczenia w związku z pracą, nauką, leczeniem się lub opieką społeczną, jest obowiązana zameldować się na pobyt stały lub czasowy przed upływem 24 godzin od chwili przybycia.

Dla ustalenia gminy właściwej miejscowo do udzielenia pomocy społecznej osobie bezdomnej zameldowanej na pobyt stały nie ma znaczenia, czy realizacja obowiązku meldunkowego nastąpiła zgodnie z przepisami ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych - tak NSA z 4.12.2007 r., I OW 49/07.

Zgodnie z regulacją art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego4, do której odsyła art. 6 pkt 8 ustawy o pomocy społecznej, pod pojęciem lokalu należy rozumieć lokal służący do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych. Z zakresu tego pojęcia ustawodawca wyłączył pomieszczenia przeznaczone do krótkotrwałego pobytu osób, w szczególności znajdujące się w budynkach internatów, burs, pensjonatów, hoteli, domów wypoczynkowych lub innych budynkach służących do celów turystycznych lub wypoczynkowych. Użycie w powołanym przepisie zwrotu „w szczególności" wskazuje na jedynie przykładowy charakter wyliczenia. Wszystkie zatem pomieszczenia przeznaczone do krótkotrwałego pobytu osób nie stanowią lokali mieszkalnych w rozumieniu tej ustawy.

Gminą właściwą miejscowo dla osoby bezdomnej przebywającej w schronisku dla bezdomnych lub noclegowni będzie więc ta gmina, na terenie której osoba bezdomna była ostatnio zameldowana.

Ponieważ zgodnie z zasadą współdziałania, wyrażoną w art. 2 ustawy o pomocy społecznej, pomoc społeczna wkracza w sytuację osób i rodzin wtedy, gdy nie są one w stanie pokonać trudności życiowych, wykorzystując swoje własne uprawnienia, za osobę bezdomną należy uznać taką osobę, która z różnych przyczyn, wykorzystując własne możliwości, czasowo lub trwale nie jest w stanie zapewnić sobie schronienia.

Fakt niezamieszkiwania w lokalu może wynikać bądź z okoliczności faktycznych, np. kłótnia z rodziną, bądź z okoliczności prawnych, np. utrata tytułu prawnego do lokalu. Musi mieć jednak charakter faktycznej niemożliwości zamieszkiwania w lokalu. Zamieszkiwanie w wynajętym mieszkaniu nie spełnia przesłanek uznania za osobę bezdomną w świetle przepisów ustawy o pomocy społecznej. Również sam brak meldunku nie jest przesłanką uzyskania statusu osoby bezdomnej.

Przy ustaleniu właściwości miejscowej gminy dla osoby bezdomnej nie ma również znaczenia miejsce zamieszkania opiekuna - ponieważ nie ustalamy miejsca zamieszkania osoby bezdomnej (w takim wypadku rzeczywiście byłoby to miejsce zamieszkania opiekuna), ale miejsce jej ostatniego zameldowania na pobyt stały.

W przypadkach szczególnie uzasadnionych sytuacją osobistą osoby ubiegającej się o świadczenie lub w sprawach niecierpiących zwłoki właściwą miejscowo dla osoby bezdomnej będzie gmina jej miejsca pobytu - art. 101 ust. 3. Osobie bezdomnej będą mogły zostać przyznane w miejscu pobytu tylko niektóre świadczenia z pomocy społecznej, takie jak: zasiłek stały, zasiłek okresowy, zasiłek celowy, specjalny zasiłek celowy, opłacanie składek za osobę rezygnującą z zatrudnienia, interwencja kryzysowa, schronienie, posiłek, niezbędne ubranie, pomoc w formie usług opiekuńczych i specjalistycznych usług opiekuńczych. Gmina właściwa ze względu na ostatnie miejsce zameldowania na pobyt stały będzie jednak zobowiązana do zwrotu wydatków gminie, która przyznała świadczenia w miejscu pobytu. Podstawą do żądania zwrotu wydatków od gminy właściwej miejscowo do udzielenia świadczenia osobie bezdomnej będzie art. 101 ust. 7 ustawy o pomocy społecznej. Zwrot wydatków nie jest załatwiany w formie decyzji administracyjnej, ponieważ obowiązki jednej gminy i uprawnienia drugiej wynikają wprost z ww. przepisu.

Ustawa o pomocy społecznej nie wprowadza choćby przykładowego katalogu spraw niecierpiących zwłoki i takich sytuacji osobistych, które uzasadniają przyznanie świadczenia w miejscu pobytu, pozostawiając to praktyce orzeczniczej organów udzielających pomocy. Nie ulega wątpliwości, iż przeniesienie właściwości miejscowej z gminy miejsca zamieszkania i miejsca ostatniego zameldowania na gminę miejsca pobytu będzie miało miejsce w sytuacjach nagłych, mogących stanowić zagrożenia dla życia i zdrowia osoby ubiegającej się o świadczenie. Można przykładowo tylko wskazać, iż sprawą niecierpiącą zwłoki będzie udzielenie osobie bezdomnej schronienia w okresie zimowym lub przyznanie jej gorącego posiłku albo przyznanie osobie bezdomnej zasiłku celowego na pokrycie wydatków na świadczenia zdrowotne.

 

Orzecznictwo:

Postanowienie NSA z 7.8.2009 r., I OW 66/09, LEX nr 552365

Gmina ostatniego miejsca zameldowania bezdomnego przesądza o właściwości miejscowej organu tylko w tych sprawach, w których bezdomny jest osobą ubiegającą się o świadczenie z pomocy społecznej.

 

Postanowienie NSA z 13.8.2008 r.,I OW 42/08, LEX nr 515648

Pozbawiony cechy trwałości pobyt w schronisku dla osób bezdomnych lub noclegowni, nie może prowadzić do przekonania o koncentracji działalności życiowej i celów przebywających tam osób.

 

Postanowienie NSA z 4.7.2008 r., I OW 30/08 LEX nr 494312

W przypadku osoby bezdomnej, z oczywistych względów, nie może być mowy o miejscu zamieszkania, nie bada się zatem jej zamiaru co do stałego pobytu, lecz ustala jej status i gminą właściwą do udzielenia świadczenia z pomocy społecznej jest gmina ostatniego miejsca zameldowania na pobyt stały.

 

Postanowienie NSA z 17.4.2008 r., I OW 2/08, LEX nr 515654

W przypadku osoby bezdomnej, właściwa rzeczowo do udzielenia świadczeń z pomocy społecznej jest gmina ostatniego miejsca zameldowania tej osoby na pobyt stały.

Postanowienie NSA z 12.4.2007 r., I OW 49/07, LEX nr 460743

Dla ustalenia gminy właściwej miejscowo do udzielenia pomocy społecznej osobie bezdomnej zameldowanej na pobyt stały, nie mają żadnego znaczenia okoliczności towarzyszące wykonaniu obowiązku meldunkowego, w tym przede wszystkim, czy realizacja tego obowiązku nastąpiła zgodnie z przepisami ustawy z 10.4.1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 z późn. zm.).

Postanowienie NSA z 10.5.2007 r., I OW 8/07, LEX nr 339445

Potencjalna możliwość zamieszkiwania w miejscu zameldowania na pobyt stały wyklucza w świetle art. 6 pkt 8 u.p.s. traktowanie ubiegającej się o pomoc osoby jako bezdomnego. Tym samym wyklucza ustalenie właściwości miejscowej organu pomocy społecznej w oparciu o kryterium miejsca ostatniego zameldowania osoby na pobyt stały w znaczeniu art. 101 ust. 2 u.p.s.

1t.j.: Dz.U. z 2009r. Nr 175, poz. 1362, z późn. zm.

2art. 6 ust. 8 ustawy o pomocy społecznej

3t.j.: Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993, z późn. zm.

4t.j.: Dz. U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266, z późn. zm.

Katarzyna Słoma